Sửa Luật Công chứng: Hơn cả bức ảnh – Bài học về chính sách và dữ liệu cá nhân

Đề xuất bỏ quy định chụp ảnh người yêu cầu công chứng cùng công chứng viên đang gây tranh cãi, không chỉ là vấn đề thủ tục mà còn là phép thử về sự chín muồi của chính sách và năng lực thích ứng với công nghệ.

Trong vài ngày gần đây, tâm điểm của các phiên thảo luận tại Quốc hội về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng 2024 đã hé lộ một chi tiết tưởng chừng nhỏ nhưng lại chạm đến mối quan tâm rất đời thường của hàng triệu người dân: đề xuất bãi bỏ quy định yêu cầu người yêu cầu công chứng phải chụp ảnh cùng công chứng viên khi ký văn bản. Sáng ngày 9-4-2026, Chính phủ đã định hướng sửa đổi này, dù vẫn có ý kiến đại biểu đề nghị cần cân nhắc, đánh giá và tổng kết kỹ lưỡng hơn trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.

Phân tích đề xuất: Giữa tiện lợi hành chính và mục tiêu ban đầu

Thoạt nghe, việc bỏ một thủ tục chụp ảnh có vẻ chỉ là điều chỉnh kỹ thuật đơn giản trong quy trình công chứng. Thế nhưng, chính những chi tiết tưởng chừng nhỏ này lại phản ánh rõ nét cách một chính sách đi vào đời sống và tác động đến cảm nhận của người dân về tính ổn định, tin cậy của pháp luật. Theo Luật Công chứng 2024, có hiệu lực từ ngày 1-7-2025, việc chụp ảnh khi ký văn bản công chứng là bắt buộc, nhằm lưu trữ trong hồ sơ. Quy định này được xem như một lớp bảo đảm bổ sung, tăng tính minh bạch và hạn chế rủi ro giả mạo trong các giao dịch pháp lý quan trọng.

Đề xuất bãi bỏ hiện tại được lý giải bởi sự tiến bộ của công nghệ. Các thiết bị xác thực cá nhân bằng công nghệ sinh trắc học, máy quét chuyên dụng, hoặc ứng dụng VNeID nay đã có khả năng xác thực người yêu cầu công chứng một cách hiệu quả, ngăn chặn giả mạo mà không cần đến hình thức chụp ảnh. Nhìn theo hướng tích cực, đây là một bước tiến đáng ghi nhận: nhà làm luật muốn cắt giảm thao tác hành chính, mang lại sự gọn gàng, dễ hiểu và ít phiền hà hơn cho người dân trong mỗi giao dịch. Không ai muốn hồ sơ của mình thêm dày chỉ vì một thủ tục hình thức khi công nghệ đã có thể thay thế.

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, cần đánh giá công bằng rằng quy định chụp ảnh ban đầu không phải là vô nghĩa. Nó được đặt ra với mục tiêu cụ thể là làm dày thêm lớp an toàn cho giao dịch dân sự, đặc biệt là các giao dịch có giá trị pháp lý lớn. Việc yêu cầu ảnh chụp phải nhận diện được cả người ký và công chứng viên cho thấy sự thận trọng trong việc thiết lập rào cản phòng ngừa. Vậy, nếu biện pháp này là cần thiết để phòng ngừa giả mạo, tại sao quy định mới đi vào thực tế chưa đầy một năm đã lại được đề xuất bãi bỏ? Điều này đặt ra câu hỏi về tầm nhìn và sự dự báo trong quá trình làm luật. Lẽ ra, mức độ sẵn sàng và tin cậy của các công cụ xác thực mới nên được đánh giá kỹ lưỡng ngay từ đầu, tránh tình trạng xã hội vừa làm quen với một yêu cầu mới thì lại phải chuẩn bị loại bỏ nó.

Từ bức ảnh đến quyền bảo vệ dữ liệu cá nhân

Vấn đề không chỉ dừng lại ở thủ tục hành chính. Một bức ảnh chụp người dân tại thời điểm công chứng, về bản chất, là việc thu thập dữ liệu cá nhân dưới dạng hình ảnh. Trong bối cảnh Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 đã được thông qua (ngày 26-6-2025) và có hiệu lực từ ngày 1-1-2026, mọi yêu cầu cung cấp thêm dữ liệu nhận diện đều cần được soi chiếu kỹ lưỡng dưới góc độ quyền riêng tư, tính cần thiết và trách nhiệm bảo vệ dữ liệu.

Khi một quy định yêu cầu chụp ảnh, câu hỏi không chỉ là có chụp hay không, mà còn là: ảnh đó được lưu trữ ở đâu? Ai được quyền tiếp cận? Được giữ trong bao lâu? Có được sử dụng đúng cho mục đích công chứng hay không? Liệu có nguy cơ bị sử dụng lại ngoài mục đích ban đầu, hoặc bị rò rỉ dữ liệu? Và nếu xảy ra sự cố, trách nhiệm thuộc về ai? Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 đã quy định rõ trách nhiệm của bên kiểm soát và xử lý dữ liệu, bao gồm nghĩa vụ thông báo vi phạm trong 72 giờ khi có sự cố nghiêm trọng. Điều này nhấn mạnh rằng việc thu thập dữ liệu không còn là chuyện “cứ thu rồi tính sau”, mà phải đi kèm với năng lực bảo vệ tương xứng.

Không phải cứ đụng tới dữ liệu cá nhân là phải loại bỏ mọi biện pháp xác thực bằng hình ảnh. Trong một số trường hợp, việc lưu dấu hình ảnh có thể thật sự hữu ích để phòng ngừa tranh chấp hoặc xác minh quá trình ký kết. Tuy nhiên, trong thời đại dữ liệu có giá trị ngày càng lớn, nguyên tắc tối ưu là chỉ thu thập khi thật sự cần thiết, giải trình rõ ràng mục đích thu thập, và bảo vệ dữ liệu đến nơi đến chốn. Một bức ảnh tưởng chừng vô hại trong hồ sơ công chứng, nếu quy trình lưu trữ, phân quyền truy cập và bảo mật không chặt chẽ, có thể vô tình mở ra cánh cửa rủi ro cho cá nhân trong tương lai.

Bài học về tính ổn định và tầm nhìn trong làm luật

Câu chuyện về quy định chụp ảnh trong công chứng dễ gợi nhớ đến những lần thay đổi liên tiếp về giấy tờ tùy thân, từ chứng minh nhân dân đến căn cước công dân và thẻ căn cước. Mỗi lần điều chỉnh đều có lý lẽ quản lý riêng, nhưng từ góc độ người dân, điều họ mong mỏi nhất vẫn là sự ổn định, dễ hiểu và đủ bền vững, để không phải liên tục tốn thời gian và tiền bạc chạy theo những phiên bản mới của cùng một thủ tục.

Đứng từ góc độ người dân, điều họ mong mỏi nhất vẫn là sự ổn định, dễ hiểu và đủ bền, ít tốn thời gian và tiền bạc để họ không phải liên tục chạy theo những phiên bản mới của cùng một thủ tục. Nghĩa là khi đã thêm một yêu cầu cho dân thì nên cân nhắc thật kỹ; khi muốn bỏ nó đi thì cũng cần giải thích thật rõ. Có như vậy, cải cách mới tạo cảm giác hệ thống đang tiến về phía hợp lý hơn, chứ không chỉ là đổi cách làm rồi sau đó lại đổi tiếp.

Vụ việc lần này, dù là một mảnh ghép nhỏ, lại chạm tới chính nhu cầu đó. Khi đã thêm một yêu cầu cho người dân, cần cân nhắc thật kỹ lưỡng; khi muốn bỏ nó đi, cần giải thích thật rõ ràng và minh bạch. Chỉ có như vậy, các cải cách mới thực sự tạo cảm giác hệ thống đang tiến về phía hợp lý, hiệu quả hơn, thay vì chỉ đơn thuần là thay đổi cách làm rồi lại thay đổi tiếp. Sửa luật nhanh không phải lúc nào cũng xấu, nhưng sửa nhanh đi kèm với sự tổng kết rõ ràng về hiệu quả thực tế, chi phí tuân thủ và tính khả thi của phương án thay thế sẽ thuyết phục hơn rất nhiều.

Mục tiêu cuối cùng của tất cả các bên chắc chắn là không đổi: một hoạt động công chứng vừa an toàn, vừa thuận tiện, phù hợp với điều kiện số hóa và tôn trọng quyền dữ liệu cá nhân. Công nghệ mới nên được ứng dụng để giải phóng người dân khỏi những thao tác không cần thiết, chứ không phải chỉ để thay thế một hình thức cũ bằng một hình thức mới nghe có vẻ hiện đại hơn. Câu hỏi lớn nhất cần được đặt ra không chỉ là nên giữ hay bỏ một tấm ảnh, mà là làm sao để mỗi lần sửa luật sau này đều khiến người dân cảm thấy yên tâm hơn rằng hệ thống đang dần ổn định, thận trọng và tôn trọng quyền của họ một cách sâu sắc hơn.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tại sao có đề xuất bỏ quy định chụp ảnh khi công chứng?Đề xuất này xuất phát từ sự tiến bộ của công nghệ xác thực danh tính như sinh trắc học, máy quét chuyên dụng và ứng dụng VNeID, được cho là có thể thay thế hiệu quả việc chụp ảnh, giúp giảm bớt thủ tục hành chính cho người dân.

Việc bỏ quy định chụp ảnh có ảnh hưởng gì đến an toàn pháp lý của giao dịch?Quy định chụp ảnh ban đầu nhằm tăng cường minh bạch và phòng ngừa giả mạo. Việc bỏ đi cần được cân nhắc kỹ lưỡng, đảm bảo các công nghệ thay thế thực sự đáng tin cậy và có khả năng bảo vệ giao dịch pháp lý tương đương hoặc tốt hơn.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân tác động thế nào đến việc thu thập ảnh trong công chứng?Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 yêu cầu mọi việc thu thập dữ liệu (bao gồm ảnh) phải thực sự cần thiết, có mục đích rõ ràng, và đi kèm với trách nhiệm bảo vệ dữ liệu chặt chẽ từ phía cơ quan xử lý, tránh rò rỉ hoặc sử dụng sai mục đích.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao có đề xuất bỏ quy định chụp ảnh khi công chứng?

Đề xuất này xuất phát từ sự tiến bộ của công nghệ xác thực danh tính như sinh trắc học, máy quét chuyên dụng và ứng dụng VNeID, được cho là có thể thay thế hiệu quả việc chụp ảnh, giúp giảm bớt thủ tục hành chính cho người dân.

Việc bỏ quy định chụp ảnh có ảnh hưởng gì đến an toàn pháp lý của giao dịch?

Quy định chụp ảnh ban đầu nhằm tăng cường minh bạch và phòng ngừa giả mạo. Việc bỏ đi cần được cân nhắc kỹ lưỡng, đảm bảo các công nghệ thay thế thực sự đáng tin cậy và có khả năng bảo vệ giao dịch pháp lý tương đương hoặc tốt hơn.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân tác động thế nào đến việc thu thập ảnh trong công chứng?

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 yêu cầu mọi việc thu thập dữ liệu (bao gồm ảnh) phải thực sự cần thiết, có mục đích rõ ràng, và đi kèm với trách nhiệm bảo vệ dữ liệu chặt chẽ từ phía cơ quan xử lý, tránh rò rỉ hoặc sử dụng sai mục đích.