Giải Mã Nghịch Lý "Lạ Mà Quen" Trong Tiếng Việt Hiện Đại

Tiếng Việt không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là tấm gương phản chiếu tư duy và văn hóa, nơi những điều “lạ mà quen” luôn ẩn chứa những quy luật ngôn ngữ đầy thú vị.

Tại buổi giao lưu vừa qua ở Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh, các chuyên gia ngôn ngữ và tác giả của bộ sách “Tiếng Việt giàu đẹp” (NXB Trẻ) đã cùng mổ xẻ những khía cạnh độc đáo của tiếng mẹ đẻ. Qua 25 năm với 14 tựa sách, bộ tác phẩm này không chỉ cung cấp kiến thức mà còn khơi gợi niềm đam mê khám phá vẻ đẹp ẩn sâu trong từng câu chữ của người Việt.

Nghịch lý “Lạ mà Quen”: Khi điều hiển nhiên trở nên kỳ lạ

PGS.TS Trịnh Sâm, tác giả cuốn Đi tìm bản sắc tiếng Việt và Tiếng Việt lạ mà quen, đã đưa ra một góc nhìn đầy gợi mở về cách chúng ta sử dụng ngôn ngữ hàng ngày. Có những điều chúng ta dùng theo bản năng nhưng khi dừng lại phân tích, ta sẽ thấy sự “nghịch lý” đầy thú vị.

Những sự “quen mà lạ” trong tư duy

Hãy thử tự hỏi: Tại sao chúng ta mặc định “phải” là đúng, còn “trái” lại thường gắn với cái sai? Đây là những câu hỏi mà chúng ta gần như không bao giờ đặt ra khi nói, nhưng khi nhìn lại, chúng ta sẽ giật mình nhận ra sự định hình tư duy thông qua ngôn ngữ.

Những điều “lạ mà quen” trong diễn đạt

Ngược lại, có những cụm từ nghe qua thì có vẻ mâu thuẫn nhưng lại cực kỳ phổ biến trong đời sống. Ví dụ:

• Sự dịch chuyển không gian: Đang đi trên đường nhưng lại xin “quá giang”, hay dùng từ “lặn lội” để chỉ việc đi thăm nhau, “lặn” mất tăm khỏi lớp học.
• Ẩn dụ về thực phẩm: Việc tiếp thu kiến thức lại được diễn đạt qua các từ như “mớm bài”, “bội thực” hay “không tiêu hóa hết”.

Theo PGS.TS Trịnh Sâm, khi những điều “lạ” được quy về quy luật và quy tắc, chúng trở nên “quen”. Và chính những điều “quen” trên cửa miệng, nếu ta chợt suy ngẫm, sẽ lại trở thành “lạ”. Đồng quan điểm, GS.TS Nguyễn Đức Dân nhấn mạnh đặc điểm của tiếng Việt là nhấn mạnh vào vế đứng sau: “Tiếng Việt lạ mà quen” sẽ nhấn mạnh vào sự quen, còn “Tiếng Việt quen mà lạ” sẽ nhấn mạnh vào sự lạ.

Sự biến đổi của ngôn ngữ trước làn sóng xã hội

Ngôn ngữ là một thực thể sống (sinh ngữ), vì vậy việc biến đổi theo thời gian là điều tất yếu. Sự thay đổi này phản ánh chính xác nhịp sống và tư duy của từng thế hệ.

Từ “thổi cơm” đến “đăng xuất”

Nhà báo Dương Thành Truyền chỉ ra sự tiến hóa trong từ vựng qua các thời kỳ: thời xưa dùng “thổi cơm”, thời sau chuyển sang “nấu cơm” và hiện nay là “cắm cơm”. Thậm chí, giới trẻ ngày nay sáng tạo ra những thuật ngữ như “đăng xuất” hay “log out” để thay thế cho từ “chết”. Điều này cho thấy ngôn ngữ luôn vận động để phù hợp với bối cảnh công nghệ và đời sống.

Ranh giới giữa sáng tạo và sự tùy tiện

Việc sử dụng các từ như “đu trend”, “drama” hay “chill đi” được các chuyên gia đánh giá là bình thường trong giao tiếp thân mật. Tuy nhiên, PGS.TS Trịnh Sâm cảnh báo về việc phân định vị thế giao tiếp. Ngôn ngữ đời thường không thể và không được phép đưa vào bài thi, văn bản hành chính hay ngoại giao.

Đáng lo ngại hơn là thói quen “giao tiếp bàn phím”. Việc viết không hoa, bỏ dấu câu, lạm dụng tiếng Anh và không kiểm tra lại nội dung trước khi gửi đang tạo ra một thế hệ biên tập viên, phóng viên trẻ đánh mất kỹ năng cơ bản, dẫn đến những lỗi diễn đạt “cười ra nước mắt” trên các phương tiện truyền thông.

Cuộc chiến giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt

Giữ gìn sự trong sáng của ngôn ngữ không có nghĩa là bài trừ cái mới, mà là sử dụng đúng lúc, đúng chỗ và đúng bản chất.

GS.TS Nguyễn Đức Dân khẳng định việc dùng tiếng lóng không đáng lo bằng việc thiếu ý thức giữ gìn sự chuẩn mực. Trong khi đó, PGS.TS Trịnh Sâm chỉ ra những vấn đề nhức nhối hiện nay:

• Sự nhập nhằng chính tả: Việc không phân biệt được “i” và “y”.
• Lạm phát thuật ngữ: Xu hướng dùng những từ “kêu” nhưng rỗng tuếch, điển hình là việc lạm dụng từ “hệ sinh thái” trong giới học thuật mà xa rời bản chất sự việc.

Nhận tin mới nhất

Đăng ký để không bỏ lỡ tin nổi bật mỗi ngày.

Đăng ký

Nguyên tắc cốt lõi của ngôn ngữ là gọi đúng tên, đúng sự kiện. Để làm được điều này, các chuyên gia kêu gọi sự phối hợp giữa nhà giáo, nhà báo và đặc biệt là sự tự giác trau dồi của mỗi cá nhân.

Lời kết: Ngôn ngữ là cầu nối của tư duy. Khi chúng ta viết sai, dùng từ tùy tiện, chúng ta vô tình làm đứt gãy sự kết nối và làm nghèo nàn đi bản sắc dân tộc. Hãy bắt đầu bằng việc đọc nhiều hơn, suy ngẫm kỹ hơn về những điều “lạ mà quen” để nâng cao năng lực ngôn ngữ của chính mình.

Bạn nghĩ sao về việc giới trẻ sử dụng tiếng lóng hiện nay? Đó là sự sáng tạo hay là sự xuống cấp của ngôn ngữ? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn cùng chúng tôi!

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tại sao nói Tiếng Việt có những điều “lạ mà quen”?Đó là những cụm từ chúng ta sử dụng hàng ngày theo bản năng (như “quá giang”, “lặn lội”) nhưng khi phân tích kỹ về nghĩa đen và logic, chúng ta sẽ thấy sự mâu thuẫn hoặc thú vị, tạo nên cảm giác “lạ” trong cái “quen”.

Việc giới trẻ dùng tiếng lóng và chêm tiếng Anh có làm mất đi sự trong sáng của tiếng Việt?Các chuyên gia cho rằng đây là hiện tượng bình thường của sinh ngữ. Tuy nhiên, nó chỉ trở nên nguy hiểm khi người dùng không phân biệt được ngữ cảnh giao tiếp (thân mật vs chính thức) và bỏ qua các quy tắc chính tả, ngữ pháp cơ bản.

Làm thế nào để giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt trong thời đại số?Cần tuân thủ nguyên tắc gọi đúng tên, đúng sự kiện; phân biệt rõ ràng chính tả; tránh lạm dụng các thuật ngữ “kêu” nhưng rỗng nội dung và rèn luyện thói quen đọc, viết cẩn thận thay vì tùy tiện theo kiểu “giao tiếp bàn phím”.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao nói Tiếng Việt có những điều “lạ mà quen”?

Đó là những cụm từ chúng ta sử dụng hàng ngày theo bản năng (như “quá giang”, “lặn lội”) nhưng khi phân tích kỹ về nghĩa đen và logic, chúng ta sẽ thấy sự mâu thuẫn hoặc thú vị, tạo nên cảm giác “lạ” trong cái “quen”.

Việc giới trẻ dùng tiếng lóng và chêm tiếng Anh có làm mất đi sự trong sáng của tiếng Việt?

Các chuyên gia cho rằng đây là hiện tượng bình thường của sinh ngữ. Tuy nhiên, nó chỉ trở nên nguy hiểm khi người dùng không phân biệt được ngữ cảnh giao tiếp (thân mật vs chính thức) và bỏ qua các quy tắc chính tả, ngữ pháp cơ bản.

Làm thế nào để giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt trong thời đại số?

Cần tuân thủ nguyên tắc gọi đúng tên, đúng sự kiện; phân biệt rõ ràng chính tả; tránh lạm dụng các thuật ngữ “kêu” nhưng rỗng nội dung và rèn luyện thói quen đọc, viết cẩn thận thay vì tùy tiện theo kiểu “giao tiếp bàn phím”.