Làn sóng bỏ "bát cơm sắt" tại Trung Quốc: Tự do thực sự hay bẫy sinh tồn?

Nền kinh tế gig Trung Quốc đang chứng kiến sự dịch chuyển lịch sử khi 247 triệu lao động từ bỏ “bát cơm sắt” để tìm kiếm sự linh hoạt, nhưng thực tế lại ẩn chứa nhiều rủi ro.

Tại một bệnh viện sầm uất ở Quảng Châu, Zhao Xiaoyu, 25 tuổi, đang điều phối bệnh nhân qua những hành lang chật kín. Không áo blouse, không biên chế, nhưng cô sở hữu tấm bằng cử nhân điều dưỡng. Zhao hiện là một “hộ tống y tế” toàn thời gian, chuyên lo liệu thủ tục, xếp hàng và lấy kết quả xét nghiệm cho người bệnh thông qua một ứng dụng kết nối.

Với thu nhập từ 6.000-8.000 nhân dân tệ (khoảng 875-1.167 USD) mỗi tháng, Zhao chấp nhận sự bất định để đổi lấy quyền tự chủ thời gian. Câu chuyện của cô không đơn độc, mà là lát cắt điển hình cho một thế hệ đang định nghĩa lại khái niệm sự nghiệp trong nền kinh tế chia sẻ.

Sự sụp đổ của lý tưởng “Bát cơm sắt” và cú xoay trục của giới trẻ

Số liệu tính đến quý III/2025 cho thấy một con số gây sốc: 247 triệu người Trung Quốc đang làm việc theo mô hình linh hoạt, chiếm khoảng 30% tổng lực lượng lao động. Đặc biệt, nhóm dưới 24 tuổi chiếm hơn một nửa số lượng này. Đây là một cuộc “di cư” tư duy quy mô lớn.

Trong nhiều thập kỷ, “bát cơm sắt” (biên chế nhà nước hoặc tập đoàn lớn) là đỉnh cao của sự thành đạt. Tuy nhiên, lý tưởng này đang rạn nứt bởi ba áp lực chính:

• Cạnh tranh khốc liệt: Số lượng sinh viên tốt nghiệp lập đỉnh mới hàng năm khiến cuộc đua vào văn phòng trở thành “đấu trường sinh tử”.
• Kiệt sức vì văn hóa “996”: Làm việc từ 9h sáng đến 9h tối, 6 ngày/tuần đã vắt kiệt sức khỏe và tâm hồn giới trẻ, đẩy họ ra khỏi hệ thống truyền thống.
• Sự trỗi dậy của công nghệ: Các nền tảng số tạo ra những ngách việc làm mới, cho phép cá nhân hóa thu nhập và thời gian.

Sự phân hóa sâu sắc trong nền kinh tế Gig

Thị trường lao động tự do tại Trung Quốc hiện chia thành hai thái cực rõ rệt. Một bên là lao động hiện diện vật lý như tài xế, giao hàng hoặc hộ tống y tế. Bên còn lại là những “lao động trên mây” với trình độ chuyên môn cao.

Andrew Liu (29 tuổi), một cựu lập trình viên tại tập đoàn internet lớn, hiện phát triển AI từ xa với thu nhập 400.000-500.000 nhân dân tệ/năm. Với Liu và những người như Bruce Tang (24 tuổi) - một “bạn đồng hành du lịch” thu nhập 500-1.000 nhân dân tệ/ngày, công việc giờ đây là một phần của lối sống chứ không còn là một cái xích trói buộc.

Góc khuất của “tự do”: Khi việc làm linh hoạt là lựa chọn cuối cùng

Tuy nhiên, đằng sau những tấm gương thành công như Liu hay Tang là một thực tế nghiệt ngã. Đối với hàng triệu người khác, làm tự do không phải là lựa chọn vì đam mê, mà là phương án sinh tồn duy nhất khi cánh cửa ổn định đóng sầm lại.

Trên nền tảng Xianyu của Alibaba, một “nền kinh tế làm mọi thứ” ra đời. Người trẻ rao bán mọi dịch vụ từ dắt chó, đổ rác, đón trẻ cho đến những dịch vụ kỳ lạ như “trò chuyện đêm khuya” để điều tra ngoại tình. Thậm chí, một làn sóng đau xót đang diễn ra trong ngành y: nhiều bác sĩ, do thu nhập sụt giảm 30-40%, đã phải mặc đồng phục giao đồ ăn sau giờ làm để trả nợ thế chấp nhà.

“Lưới an toàn bất đắc dĩ” và áp lực thu nhập

Một khảo sát năm 2025 chỉ ra rằng gần 80% lao động nền tảng số kiếm được dưới 2.000 nhân dân tệ/tháng, thấp hơn mức trung bình quốc gia. Để duy trì mức sống tối thiểu, nhiều người phải làm việc tới 14 giờ/ngày trong khi đơn giá mỗi đơn hàng bị các thuật toán ép xuống mức thấp nhất.

Giải bài toán “vùng xám pháp lý” và chiến lược của Bắc Kinh

Rủi ro lớn nhất của lao động tự do là sự thiếu hụt an sinh. Không hợp đồng, không bảo hiểm, không lương hưu khiến họ hoàn toàn đơn độc trước biến cố. Li Shuai (33 tuổi), một nhà sản xuất video, phải tự trích 1.800 nhân dân tệ mỗi tháng để mua bảo hiểm tự nguyện nhằm lấp đầy “vùng xám pháp lý” này.

Nhận diện nguy cơ bất ổn xã hội, chính quyền Trung Quốc đã công bố kế hoạch 12 điểm vào ngày ²⁷⁄₄ nhằm thiết lập cơ chế bảo vệ cho hơn 200 triệu lao động thời vụ. Các trọng tâm bao gồm:

• Minh bạch thuật toán: Xóa bỏ các “hộp đen” thao túng thu nhập của người lao động.
• Công bằng tiền lương: Yêu cầu các nền tảng công nghệ đảm bảo mức chi trả hợp lý.
• Gỡ bỏ rào cản hành chính: Tách rời bảo hiểm y tế và lương hưu khỏi quy định hộ khẩu khắt khe.

Việc can thiệp này cho thấy Bắc Kinh thừa nhận: việc làm linh hoạt không còn là xu hướng nhất thời mà là một phần cấu trúc dài hạn của thị trường lao động hiện đại.

Lời kết: Sự trỗi dậy của nền kinh tế gig tại Trung Quốc là tấm gương phản chiếu một thực tế khắc nghiệt: sự ổn định đang trở thành một món hàng xa xỉ. Khi ranh giới giữa “tự do” và “thất nghiệp trá hình” trở nên mong manh, câu hỏi đặt ra cho mỗi người trẻ không còn là chọn ổn định hay tự do, mà là làm sao để tồn tại bền vững trong một thị trường đầy biến động.

Theo bạn, mô hình làm việc tự do sẽ là tương lai của lao động toàn cầu hay chỉ là một giải pháp tạm thời cho những cuộc khủng hoảng kinh tế? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn dưới phần bình luận.